Jednym z dominujących problemów, z którymi zgłaszają się pacjenci do gabinetów estetycznych, są niedoskonałości okolicy oka: kurze łapki, opadająca powieka, cienie pod oczami, przebarwienia, worki tłuszczowe, dolina łez, opadanie łuku brwiowego… Jest to obszar szczególnie delikatny i ze względów anatomicznych trudny zabiegowo.
Agnieszka Surgiel-Gemza
Co znajdziesz w artykule?
Delikatna i wymagająca – okolica oka w zabiegach estetycznych
Oko jest kluczowym elementem całej twarzy, to ta okolica skupia naszą uwagę w kontakcie z drugim człowiekiem. W wypadku wystąpienia jakichkolwiek nieestetycznych zmian związanych z procesem starzenia się organizmu lub innych, związanych np. z urazem, może przyczynić się do obniżonej samooceny i jakości życia pacjenta. Z punktu widzenia specjalisty zabiegi w okolicy oczodołu są jednymi z trudniejszych ze względu na cienką skórę, przemieszczanie się tłuszczowej tkanki podskórnej, resorpcję tkanki kostnej otaczającej oczodół oraz powierzchowne ułożenie naczyń krwionośnych. Dobre zaplanowanie i wykonanie zabiegu uwarunkowane jest zrozumieniem anatomii tej okolicy, w szczególności okolicy dolnej powieki nie pomijając środkowej części twarzy wraz z jej unaczynieniem tętniczym, żylnym i limfatycznym, położeniem przedziałów tłuszczowych, więzadeł podtrzymujących i budowy skóry.
Okolica oka ze względu na swoją budowę jest miejscem, na którym obserwujemy najwcześniej oznaki starzenia. Skóra jest najcieńsza w porównaniu z innymi okolicami twarzy czy ciała człowieka. Naskórek wraz ze skórą właściwą mierzą 0,5 do 0,9 mm, obserwujemy wygładzoną granicę skórno-naskórkową, bardzo małą ilość gruczołów łojowych, luźno położoną powierzchowną tkankę podskórną. Ze względu na te cechy starzejąca się skóra w okolicy oka jest sucha o obniżonej elastyczności, skłonna do zasinień, obrzęków czy hiperpigmentacji.
Budowa okolicy oczodołu i środkowej części twarzy.
Do mięśni otaczających szparę powiek zaliczamy: mięsień okrężny oka – część powiekowa z którą połączona jest skóra; mięsień okrężny oka – część oczodołowa, gdzie występuje zwykle tkanka tłuszczowa; mięsień dźwigacz powieki górnej; mięsień marszczący i obniżający brwi, który odpowiedzialny jest za tworzenie się tzw. „lwiej zmarszczki” wraz z mięśniem podłużnym.
Okolica oka zaopatrywana jest głównie przez tętnicę oczną, która jest gałęzią tętnicy szyjnej wewnętrznej. Za unerwienie czuciowe skóry odpowiadają gałęzie nerwu ocznego, a unerwienie ruchowe mięśnia okrężnego oka – gałęzie skroniowe i jarzmowe nerwu twarzowego.
Ze względu na fakt, iż w okolicy okołooczodołowej i środkowej części twarzy naczynia limfatyczne mają mało zastawek dochodzić może w tym miejscu do zaburzeń odpływu chłonki co skutkuje obrzękiem dolnej powieki.
Okolica oczodołu i środkowej części twarzy otoczona jest przedziałami tłuszczowymi powierzchownymi takimi jak tłuszcz podoczodołowy, przyśrodkowy i środkowy policzka, nosowo-wargowy oraz głębokimi takimi jak tłuszcz podoczodołowy przyśrodkowy – medial SOOF, boczny tłuszcz podoczodołowy – lateral SOOF, głęboki tłuszcz przyśrodkowy policzka – DMCF. Między powierzchownymi i głębokimi przedziałami tłuszczu występuje przegroda policzkowa – powięź. Strukturami podporowymi okolicy oczodołu i środkowej części twarzy są więzadła powięzi skroniowej górnej i dolnej, prawdziwe więzadło podtrzymujące oczodołowe, prawdziwe więzadło podtrzymujące jarzmowe, więzadło podtrzymujące policzkowe (policzkowo-szczękowe). Wraz z zaawansowaniem procesów starzenia następuje rozluźnienie przedziałów tłuszczowych i więzadeł podtrzymujących.
Do najczęściej wymienianych problemów w okolicy oka zalicza się: obrzęk powiek, worki tłuszczowe pod oczami, cienie naczyniowe pod oczami, cienie barwnikowe, melanoza okołooczodołowa, cienie strukturalne, dolina łez, zmarszczki i utrata elastyczności skóry oraz suchość skóry wokół oczu. W celu skutecznej i bezpiecznej terapii kluczowe jest właściwe rozpoznanie problemu dzięki znajomości anatomii, odpowiedniej diagnostyce i przeprowadzenie szczegółowego wywiadu medycznego. Należy pamiętać, że każdy z wymienionych problemów wymaga odpowiedniej terapii.
Zmarszczki i wiotkość skóry w okolicy oka
Ze względu na aspekty anatomiczne skóra wokół oczu stosunkowo szybko ulega procesom starzenia a dodatkowo zmianom tym sprzyja ciągła mimika twarzy.
Jednym z częstych problemów są tzw. kurze łapki czyli promieniście ułożone zmarszczkami w okolicy zewnętrznego kącika oka, oraz drobne zmarszczki powstałe na dolnej powiece w wyniku zwiększonej wiotkości skóry wynikającej z ubytku kolagenu i braku nawodnienia tej okolicy.
Rozróżnia się zmarszczki dynamiczne, które powstają pod wpływem ruchów mimicznych wywołanych skurczem mięśnia okrężnego oka a w momencie rozkurczu mięśnia znikają, mówi się o nich, że są nieutrwalone. Natomiast zmarszczki statyczne są już utrwalonymi zmarszczkami, powstają w skutek spadku zagęszczenia kolagenu oraz wieloletniej dynamicznej mimiki. Głównym powodem powstawania zmarszczek na skórze twarzy a tym samym wokół oka jest zwiększone statyczne napięcie mięśni mimicznych, proces ten postępuje wraz z wiekiem.
Za zmarszczki o wachlarzowym układzie przy zewnętrznym kącie oka, które mogą sięgać aż do okolicy skroniowej, odpowiedzialny jest mięsień okrężny oka jak również mniejsza stabilność więzadła zatrzymującego oczodół i przesunięcie w dół podoczodołowego ciała tłuszczowego. Za powstawanie zmarszczek między brwiami określanymi jako lwie zmarszczki odpowiedzialny jest mięsień marszczący brwi, mięsień obniżający brwi i mięsień podłużny.
Dodatkowym problemem w okolicy oka jest osłabienie bariery wodno-tłuszczowej, co może powodować intensyfikację odwodnienia skóry powieki dolnej będąc dodatkowym problem w okolicy oka. W celu niwelowania zmarszczek wokół oczu do problemu trzeba podejść globalnie, należy wdrożyć postępowanie zabiegowe również na otaczające obszary takie jak: czoło, skronie, okolice między brwiami oraz górną część policzków. Terapie powinny być indywidualne i różnić się w zależności od intensywności problemu jak również od przyczyny powstania.
Najpopularniejsze zabiegi na okolicę oka
Jedną z najczęściej wykonywanych na tej wymagającej okolicy procedur są peelingi chemiczne z uwzględnieniem kwasu glikolowego np. 20%, kwasu mlekowego 15-20% czy też kwasu trójchlorooctowego (TCA) występującego również w mieszankach z innymi kwasami i substancjami w tak zwanych zabiegach biorewitalizujących.
Bardzo dobrym rozwiązaniem będą zabiegi z użyciem laserów zarówno frakcyjnych ablacyjnych jak i nieablacyjnych. Wykorzystuje się lasery o długich impulsach oraz coraz bardziej popularne lasery nano- i picosekundowe np. o długości fali 755 nm i 1064 nm. Nowością na rynku jest laser wolumetryczny o długości fali 675 nm, dla której chromoforem jest kolagen, dzięki tej technologii można uzyskać restrukturyzację oraz większą syntezę kolagenu i pogrubienie skóry nawet o 15%.
Sprawdzonym i dającym dobre efekty jest zabieg karboksyterapii, czyli wprowadzenie śródskórne medycznego, laparoskopowego dwutlenku węgla w celu zwiększenia syntezy kolagenu jak również neoangiogenezy, a tym samym poprawie krążenia. W celu przebudowy i pogrubienia tak cienkiej skóry wokół oka sprawdzą się zabiegi mikronakłuwania z odpowiednimi substancjami czynnymi np. tetrapeptydu-2, który jest aktywnym peptydem zwiększającym jędrność i elastyczność skóry, dzięki stymulacji kolagenu oraz zabiegi radiofrekwencji mikroigłowej. Sprawdzają się zabiegi iniekcyjne, jak mezoterapia igłowa polegająca na wielokrotności nakłuć i wprowadzeniu substancji aktywnych będących stymulatorami tkankowymi, np. aminokwasów, polinukleotydów, kwasu bursztynowego, fragmentarycznego kwasu hialuronowego czy autologicznych produktów jak osocze bogatopłytkowe (PRP) i fibryna bogatopłytkowa (i-PRF). Nowym zabiegiem wykonywanym w gabinetach estetycznych jest terapia fotodynamiczna (PDT). Jest to metoda, w której po nałożeniu odpowiedniego produktu zawierającego substancje fotouczulające, skóra poddawana jest ekspozycji na określony rodzaj światła; terapia ta została potwierdzona w badaniach jako skuteczna w odmładzaniu skóry wokół oczu.
Wszystkie wymienione wyżej zabiegi mają w główniej mierze działanie stymulujące fibroblasty do syntezy kolagenu. Natomiast zabieg z wykorzystaniem toksyny botulinowej czy produktów tzw. botoks-like – np. heksapeptyd-8, który stanowi alternatywę dla botoksu – wykorzystuje się w celu działania na mięśnie mimiczne tj. rozluźnienie mięśni poprzez zmniejszenie wydzielania neuroprzekaźnika acetylocholiny. Należy pamiętać, że terapia w celu redukcji zmarszczek w okolicy oka powinna być dwutorowa tj. zagęszczenie skóry oraz działanie na mimikę, czyli mięśnie.
Cienie i przebarwienia w okolicy dolnej powieki oka
Następnym popularnym problemem, z którym zgłaszają się pacjenci do gabinetów estetycznych są cienie i przebarwienia w okolicy dolnej powieki oka. Można wyróżnić cienie naczyniowe, barwnikowe czy strukturalne.
Cienie naczyniowe mogą być spowodowane ścieńczeniem skóryw okolicy oka poprzez ubytek kolagenu, co jest spowodowane procesami starzenia się organizmu. Im cieńsza skóra tym bardziej widoczna jest sieć naczyń krwionośnych, które prześwitują przez nią dając niebieskawofioletowe zabarwienie a zwiększona przepuszczalność układu naczyniowego potęguje widoczność cieni.
Można również wymienić anatomiczne zmiany naczyniowewynikające z genetycznych lub patologicznych aspektów, np.: płytkiego położenia naczyń krwionośnych, rozszerzenia naczyń krwionośnych, spowolnienia przepływu nieutlenowanej krwi w naczyniach żylnych (nieutlenowana hemoglobina – deoksyhemoglobina ma purpurowy kolor tworząc niebieskawy odcień skóry). Czynnikami etiologicznymi powstawania cieni naczyniowych mogą być różne współistniejące choroby, np.: wątroby, nerek, serca, zaburzenia krążenia, zaburzenia hormonalne (choroby tarczycy, choroba Addisona), niedobór witaminy K, niedokrwistość, przyczyny pozapalne (atopowe zapalenie skóry, alergie, kontaktowe zapalenie skóry), stosowanie leków (niesteroidowe leki przeciwzapalne, chemioterapia). Okresowo występujące cienie mogą być spowodowane np.: przemęczeniem, brakiem snu, permanentnym stresem, niedożywieniem, odwodnieniem, dużą podażą soli czy stosowaniem używek (alkohol, tytoń, narkotyki).
Cienie barwnikowe mogą być różnego pochodzenia: wynikające z intensywnej ekspozycji na promieniowanie UV ale i światła niebieskiego; w skutek tego powstają hiperpigmentacje związane z nagromadzeniem się melaniny, mogą być również konsekwencją gromadzenia się w naskórku i skórze właściwej hemoglobiny jak i produktów jej enzymatycznego rozkładu np.: bilirubiny, hemosyderyny. Cienie strukturalne powstają w wyniku degradacji jak i przesunięcia w dół struktur tłuszczowych, są wynikiem anatomicznej budowy okolicy oczodołu (cofnięty oczodół) oraz zmniejszeniem objętości struktur kostnych oczodołu. W skutek tych zmian może pojawić się zależny od kąta padania światła cień w dolnej części oczodołu.
Terapia cieni i obrzęków pod oczami
Postępowanie terapeutyczne wobec problemów wyżej opisanych, czyli cieni pod oczami będzie opierało się na działaniu wielotorowym: wywołanie zagęszczenia skóry, poprawy mikrokrążenia, rozjaśnienia hiperpigmentacji związanej z gromadzeniem melaniny. Zabiegami poprawiającymi mikrokrążenie będą np. mezoterapia mikroigłowa czy igłowa z produktami takimi jak: tetrapeptyd- 5, kwas askorbinowy, ekstrakt z miłorzębu japońskiego oraz kwas bursztynowy. Dobre efekty osiągane są po zastosowaniu karboksyterapii. W celu zwiększenia syntezy kolagenu i zagęszczenia skóry zasadne będzie zastosowanie już wcześniej wymienianych zabiegów laserowych lub/ i radiofrekwencji mikroigłowej. Aby uzyskać działanie rozjaśniające wykorzystuje się zabiegi z peelingami chemicznymi np. kwasem kojowym, TCA, traneksamowym czy innymi substancjami o działaniu rozjaśniającym i hamującym enzym tyrozynazy.
Obrzęki okolicy oka
Obrzęki okolicy oka mogą występować na dolnej i górnej powiece, mogą być uzależnione od toczących się chorób w organizmie lub występować samoistnie. W literaturze opisywane są zmiany związane z zatrzymaniem płynów zwane obrzękami np. limfatycznymi, dotyczące rozrostu poduszek tłuszczowych zwane przez pacjentów workami pod oczami. Natomiast jeśli zmiany pod oczami dotyczą wiotkości skóry, „nadmiaru” skóry i wiążą się z występowaniem przepukliny tłuszczowej mówimy o festoons.
Powodem występowania obrzęków powieki dolnej są zastoje chłonki związane z pierwotnymi lub wtórnymi zaburzeniami funkcjonalnymi naczyń limfatycznych, mogą występować jako problem izolowany lub pojawiają się gdy dochodzi do ogólnego zatrzymania wody w organizmie. Najczęściej obrzęki pojawiają się po nocy, kiedy to mięsień okrężny oka długo nie był aktywny. Takie obrzęki mogą również wystąpić po nieudanym zabiegu z toksyną botulinową, kiedy mięśnie mimiczne odpowiedzialne za pracę pompy mięśniowej w okolicy oka częściowo lub całkowicie są zablokowane.
Obserwuje się również obrzęki wodno-tłuszczowe, które wynikają z procesów starzenia się skóry i całego organizmu, gdzie następuje zmniejszenie napięcia włókien kolagenowych, mięśnia okrężnego oka oraz zmiany w strukturze podporowej więzadeł prawdziwych takich jak: więzadło podtrzymujące oczodołowe, więzadło podtrzymujące jarzmowe i więzadło podtrzymujące policzkowo-szczękowe.
Inny rodzaj obrzęków to przepukliny podoczodołowe (przepukliny tłuszczowe), które powstają w wyniku osłabienia przegrody oczodołu – w skutek tego następuje przemieszczenie się tłuszczu oczodołowego. Przepuklina podoczodołowa powstaje w sytuacji rozluźnienia i ścieńczenia struktur przegrody oczodołowej w okolicy powieki dolnej. Dochodzi do uwypuklania się warstwy tłuszczu głębokiego położonego pod przegrodą (pozaprzegrodowe ciało tłuszczowe). Objętość przepukliny zmienia się wraz z ruchami gałki ocznej w górę i w dół. Natomiast obrzęki (worki) powiek górnych są spowodowane wybrzuszeniem tłuszczowych poduszek oczodołowych (ROOF, pozaoczodołowe ciało tłuszczowe).
Takie zmiany powstają wskutek zmiany elastyczności więzadeł podporowych, utraty elastyczności skóry i zaniku mięśni w tej okolicy. Tzw. malar bags występują na twarzy, na górnej części policzków. Są spowodowane kilkoma stanami zachodzącymi jednocześnie: zmianami elastyczności więzadeł podporowych (oczodołowe, policzkowe), utratą elastyczności skóry i zanikami mięśni (m. okrężny oka), zaburzeniami krążenia limfy, zmianami kostnymi oraz utratą tłuszczu i przemieszczeniem się poduszek tłuszczowych (SOOF, podoczodołowe ciało tłuszczowe).
Zabiegi polecane na obrzęki
W celu zmniejszenia obrzęków należy zastosować zabiegi stymulujące przepływ limfy np. masaż manualny, drenaż limfatyczny czy endermologię. Należy pamiętać, że zastój limfatyczny z części bocznej powinien być odprowadzany do węzłów przyusznych, a z części przyśrodkowej do węzłów podżuchwowych. Kolejnym zabiegiem może być, wymieniana już wcześniej, karboksyterapia oraz zabiegi mezoterapii mikroigłowej i igłowej z wykorzystaniem substancji uszczelniających ścianę naczyń i poprawiających mikrokrążenie np.: ekstrakt z karczocha, tetrapeptyd-5, ekstrakt z nostrzyka czy rutyna.
W przypadku obrzęków tłuszczowych doświadczony specjalista może wykonać zabieg małoinwazyjny produktami certyfikowanymi zawierającymi między innymi L-karnitynę, witaminę C, kofeinę i aminokwasy lub np. produkt na bazie tropokolagenu.
Jednak zabiegiem rekomendowanym przy obrzękach tłuszczowych i przepuklinie tkanki tłuszczowej będzie blefaroplastyka dolnej powieki wykonana przez lekarza chirurga metodą tradycyjnej chirurgii lub przy pomocy lasera CO2 z głowicą chirurgiczną.
Podsumowanie
Podsumowując, terapie w przypadku problemów w okolicy oka wymagają szerokiej wiedzy i podejścia interdyscyplinarnego, często potrzebne są konsultacje i działanie kilku specjalistów (kosmetologa, lekarza medycyny estetycznej, chirurga plastyka, lekarza internisty). Należy pamiętać również o tym aby obszar zabiegowy obejmował nie tylko samą okolicę oka ale również czoło, skronie, obszar między brwiami i górną część policzków. Ważne jest aby pacjent stosował się do zaleceń pozabiegowych i wdrożył odpowiednią pielęgnacje opisywanej okolicy. Należy zwrócić uwagę na obecność następujących substancji w codziennej, domowej, pielęgnacji okolicy oka: witaminy A,E,C; kwasów: mlekowego, ferulowego, glikolowego, kojowego, fitowego, laktobionowego; retinoidów, peptydów, kofeiny, nostrzyka, ruszczyka kolczystego. Wszystkie wymienione zabiegi mają potwierdzoną skuteczność w badaniach klinicznych.
Literatura:
- Ahmed NA, Mohammed SS, Fatani MI. Treatment of periorbital dark circles: Comparative study of carboxy therapy vs chemical peeling vs mesotherapy. J Cosmet Dermatol. 2019 Feb;18(1):169-175.
- Asaadi M. Etiology and Treatment of Congenital Festoons. Aesthetic Plast Surg. 2018 Aug;42(4):1024-1032.
- Bochenek A., Reicher M., Anatomia człowieka, Tom II.
- Fathi R, Pfeiffer ML, Tsoukas M. Minimally invasive eyelid care in dermatology: medical, laser, and cosmetic therapies. Clin Dermatol. 2015 Mar-Apr;33(2):207-16.
- Kaszuba A., Adamski Z., Poradnik Lekarza Praktyka. Dermatologia. Wydawnictwo Czelej, Lublin 2015. ISBN 978-83-7563-211-8.
- Kołodziejczak A, Rotsztejn H. Objective, measurable assessment of the elasticity of the skin around the eyes following the carboxytherapy treatment. J Cosmet Dermatol. 2023 May;22(5):1560-1564.
- Kpodzo DS, Nahai F, McCord CD. Malar mounds and festoons: review of current management. Aesthet Surg J. 2014 Feb;34(2):235-48.
- Netter F.H., Atlas anatomii człowieka, wyd. Edra Urban &Partner.
- Roh MR, Chung KY. Infraorbital dark circles: definition, causes, and treatment options. Dermatol Surg. 2009 Aug;35(8):1163-71.
- Rudnicka L., Olszewska M., Rakowska A. i in. Współczesna Dermatologia. Wydawnictwo PZWL, Warszawa, 2022.
- 1Sterry W., Burgdorf R.P.W., Dermatologia pod red. W. Placek. Wydawnictwo Czelej, Lublin, 2009.
- Vanaman Wilson MJ, Jones IT, Bolton J, Larsen L, Wu DC, Goldman MP. Prospective studies of the efficacy and safety of the picosecond 755, 1,064, and 532 nm lasers for the treatment of infraorbital dark circles. Lasers Surg Med. 2018 Jan;50(1):45-50.
Mgr Agnieszka Surgiel-Gemza – magister kosmetologii i trychologii, współwłaścicielka gabinetu Sensual Beauty. Pasjonatka terapii laserowej, właścicielka firmy La Pelle Gold zajmującej się dystrybucją laserów i urządzeń Hi-tech do gabinetów. Wykładowczyni akademicka na studiach o kierunku kosmetologia, trenerka z zakresu zabiegów kosmetologicznych, autorka publikacji naukowych.
